نفیسی: احیای معیشت صیادان اولویت اصلی دولت در هرمزگان است
## احیای معیشت صیادان هرمزگان: یک اولویت ملی با ابعاد پیچیده **مقدمه** اعلام اخیر معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار هرمزگان، آقای نفیسی، مبنی بر اینکه "احیای معیشت صیادان اولویت اصلی دولت در استان است و جبران خسارتهای وارده به جامعه صیادی ضرورت دارد"، خبری است که فراتر از یک گزاره اداری، عمق چالشها و اهمیت استراتژیک این قشر مولد را در یکی از حساسترین و غنیترین مناطق دریایی کشور، یعنی هرمزگان، بازتاب میدهد. این اظهارنظر، نه تنها اعترافی به مشکلات عدیده صیادان است، بلکه نویدبخش رویکردی جدیتر از سوی حاکمیت برای حل این مسائل و تضمین پایداری یک صنعت حیاتی محسوب میشود. اما این اولویتگذاری، همچون هر سیاستگذاری کلانی، ابعاد پیچیدهای دارد که نیازمند تحلیل عمیق، برنامهریزی جامع و اجرای مستمر است تا از حد یک شعار فراتر رفته و به نتایج ملموس برای هزاران خانواده صیاد در استان هرمزگان منجر شود. **اهمیت راهبردی جامعه صیادی هرمزگان** استان هرمزگان، با خط ساحلی طولانی و دسترسی به آبهای خلیج فارس و دریای عمان، از دیرباز مهد فعالیتهای دریایی، به ویژه صیادی، بوده است. صیادی نه تنها یک شغل، بلکه یک شیوه زندگی، یک میراث فرهنگی و ستون فقرات اقتصادی بسیاری از جوامع ساحلی این استان به شمار میرود. هزاران نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم در این صنعت مشغول به کار هستند؛ از صیادانی که روز و شب با امواج دست و پنجه نرم میکنند تا افرادی که در صنایع وابسته مانند فرآوری آبزیان، بازاریابی، تعمیر و نگهداری شناورها و فروش محصولات دریایی فعالیت دارند. نقش صیادی در تامین امنیت غذایی کشور نیز بسیار حائز اهمیت است. محصولات دریایی، منبع غنی پروتئین و ریزمغذیها هستند که سهم قابل توجهی در سبد غذایی خانوارهای ایرانی دارند. علاوه بر این، صادرات آبزیان، به ویژه میگو و ماهیهای خاص، ارزآوری قابل توجهی برای کشور به همراه دارد و در شرایط تحریم و نوسانات اقتصادی، میتواند به عنوان یک منبع درآمد پایدار عمل کند. بنابراین، هرگونه آسیب به این صنعت، نه تنها معیشت صیادان را به خطر میاندازد، بلکه تبعات گستردهتری بر اقتصاد ملی و امنیت غذایی کشور خواهد داشت. **چالشها و خسارات وارده به جامعه صیادی** اظهارات آقای نفیسی مبنی بر "جبران خسارتهای واردشده" نشان میدهد که جامعه صیادی هرمزگان با مشکلات عمیقی دست و پنجه نرم میکند. این خسارات و چالشها را میتوان در چند بعد اصلی دستهبندی کرد: 1. **کاهش ذخایر آبزیان و صید بیرویه:** یکی از مهمترین معضلات، کاهش چشمگیر ذخایر ماهی و میگو در خلیج فارس است. عوامل متعددی از جمله صید بیرویه، استفاده از روشهای صید مخرب (مانند ترال در فصول ممنوعه یا مناطق خاص)، ورود شناورهای صید صنعتی و بعضاً غیرمجاز، و عدم رعایت سهمیههای صید، به این کاهش دامن زده است. این وضعیت، به طور مستقیم بر میزان صید و درآمد صیادان سنتی و خرد تاثیر منفی گذاشته و ساعتهای کاری بیشتر را با صید کمتر همراه کرده است. 2. **آلودگیهای زیستمحیطی:** توسعه صنعتی و شهری در سواحل، تخلیه پسابهای شهری و صنعتی، نشت نفت از کشتیها و سکوهای نفتی، و دفن نامناسب زبالهها، همگی به آلودگی آبهای خلیج فارس منجر شدهاند. این آلودگیها نه تنها زیستگاههای آبزیان را تخریب میکند، بلکه بر کیفیت صید نیز تاثیر منفی گذاشته و گاهی اوقات منجر به تلف شدن دستهجمعی ماهیان و دیگر آبزیان میشود که خود خسارت مالی بزرگی برای صیادان است. 3. **تغییرات اقلیمی و پدیدههای طبیعی:** گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی، الگوهای آب و هوایی دریایی را تغییر داده است. افزایش دمای آب، تغییر مسیر مهاجرت ماهیان، و افزایش دفعات و شدت پدیدههای جوی مانند طوفانها و گردبادها، امنیت شغلی صیادان را به خطر انداخته و خساراتی به شناورها و تجهیزات صید وارد میکند. 4. **مشکلات اقتصادی و معیشتی:** * **افزایش هزینههای صید:** قیمت سوخت، تجهیزات صید، نگهداری و تعمیر شناورها به شدت افزایش یافته است، در حالی که قیمت فروش محصولات دریایی متناسب با این افزایش هزینهها رشد نکرده است. * **واسطهگری و کاهش سود صیاد:** وجود واسطهها و دلالان در زنجیره تامین و فروش، سهم سود صیادان را کاهش داده و باعث میشود بخش عمدهای از درآمد حاصل از فروش به جیب واسطهها برود. * **نبود بیمه جامع و کارآمد:** سیستم بیمه موجود، پاسخگوی تمامی خسارات و ریسکهای شغلی صیادان نیست و پوشش کافی برای حوادث دریایی، بیماریها یا کاهش صید ارائه نمیدهد. * **عدم دسترسی به تسهیلات و وامهای ارزانقیمت:** برای نوسازی شناورها، خرید تجهیزات مدرن یا توسعه فعالیتهای مرتبط، صیادان اغلب به منابع مالی با بهره کم دسترسی ندارند. 5. **رقابت با صید غیرمجاز و قاچاق:** فعالیت صیادان غیرمجاز و قاچاق محصولات دریایی، نه تنها به ذخایر آبزیان آسیب میزند، بلکه بازار را نیز مختل کرده و قیمتها را برای صیادان قانونی کاهش میدهد. **ابعاد "اولویت اصلی دولت" و چگونگی جبران خسارات** وقتی احیای معیشت صیادان به "اولویت اصلی" دولت در یک استان تبدیل میشود، این بدان معناست که برنامهریزیها، تخصیص بودجه و هماهنگیهای بینبخشی باید با رویکردی جدید و متمرکز صورت گیرد. "جبران خسارتها" نیز نباید صرفاً به پرداخت کمکهای مالی مقطعی محدود شود، بلکه باید شامل یک بسته حمایتی جامع و پایدار باشد: 1. **حمایت مالی مستقیم و غیرمستقیم:** * **جبران خسارتهای ناشی از صید بیرویه و آلودگی:** میتوان از محل درآمدهای مربوط به عوارض صنعتی، جریمه آلایندهها یا بودجههای دولتی، صندوقهای حمایتی ایجاد کرد تا در مواقع بحران (مانند کاهش ناگهانی صید، آلودگی گسترده) به صیادان کمکهای اضطراری ارائه شود. * **تسهیلات ارزانقیمت:** ارائه وامهای کمبهره برای نوسازی ناوگان صیادی، خرید تجهیزات نوین و سازگار با محیط زیست، و سرمایهگذاری در فعالیتهای جانبی مانند پرورش آبزیان در قفس یا فرآوری محصولات. * **سوبسید سوخت و تجهیزات:** بررسی امکان تخصیص سوبسیدهای هدفمند برای سوخت شناورها و خرید لوازم یدکی و تجهیزات صید برای کاهش هزینههای عملیاتی. 2. **مدیریت پایدار ذخایر و مبارزه با صید غیرمجاز:** * **تقویت نظارت و پایش:** افزایش گشتهای دریایی، استفاده از فناوریهای نوین (مانند سامانههای ردیابی و نظارت ماهوارهای) برای کنترل صید بیرویه و مبارزه جدی با صیادان متخلف و شناورهای غیرمجاز. * **تعیین فصول و مناطق ممنوعه صید:** بازنگری در برنامههای مدیریت ذخایر، با توجه به دادههای علمی و همکاری با صیادان محلی، برای تعیین دقیق فصول و مناطق ممنوعه صید به منظور حفظ دورههای تخمریزی و رشد آبزیان. * **ترویج روشهای صید پایدار:** آموزش صیادان و تشویق آنها به استفاده از روشهای صید دوستدار محیط زیست که کمترین آسیب را به زیستگاهها و سایر آبزیان وارد میکند. * **تکثیر مصنوعی و رهاسازی:** اجرای پروژههای تکثیر مصنوعی گونههای باارزش و رهاسازی بچه ماهی و میگو در زیستگاههای طبیعی برای کمک به بازسازی ذخایر. 3. **توسعه صنایع جانبی و تنوعبخشی به معیشت:** * **آبزیپروری:** سرمایهگذاری در توسعه پروژههای پرورش ماهی و میگو، به ویژه پرورش در قفس در مناطق مناسب، میتواند بار فشار را از روی ذخایر طبیعی بردارد و فرصتهای شغلی جدیدی ایجاد کند. * **فرآوری محصولات دریایی:** ایجاد کارگاهها و کارخانههای فرآوری محصولات دریایی (مانند کنسرو، فیله، پودر ماهی) نه تنها ارزش افزوده محصولات را افزایش میدهد، بلکه بازار فروش را گستردهتر و صیادان را از نوسانات قیمت فروش ماهی تازه مصون میدارد. * **گردشگری دریایی:** توسعه ظرفیتهای گردشگری دریایی و ساحلی (مانند قایقرانی، غواصی، بازدید از جزایر، بومگردی دریایی) میتواند برای خانوادههای صیادان در فصول بیکاری یا در شرایط کاهش صید، منبع درآمد جایگزین ایجاد کند. 4. **بیمه و خدمات اجتماعی:** * **اصلاح قوانین بیمه صیادی:** ایجاد یک پوشش بیمهای جامعتر که علاوه بر حوادث، کاهش صید، بیماریهای شغلی و آسیبهای زیستمحیطی را نیز پوشش دهد. * **تسهیل بازنشستگی:** فراهم آوردن شرایط مناسب برای بازنشستگی صیادان با سابقه کار طولانی و سخت. 5. **تقویت تشکلهای صیادی:** حمایت از تعاونیها و اتحادیههای صیادی برای تقویت قدرت چانهزنی آنها در بازار، کاهش نقش واسطهها، و مدیریت بهتر منابع و تسهیلات. **چالشهای پیش رو در تحقق این اولویت** تبدیل یک "اولویت" به "واقعیت" هرگز بدون چالش نیست. در مورد احیای معیشت صیادان هرمزگان نیز، موانع متعددی وجود دارد: 1. **عدم هماهنگی بینبخشی:** مسائل صیادی به سازمان شیلات محدود نمیشود؛ سازمان محیط زیست، وزارت صمت، وزارت نیرو، استانداری و حتی ارگانهای نظامی دریایی نیز در این زمینه نقش دارند. عدم هماهنگی و همپوشانی وظایف میتواند مانع بزرگی باشد. 2. **محدودیتهای بودجهای:** منابع مالی لازم برای اجرای تمامی برنامههای حمایتی و توسعهای ممکن است کافی نباشد، به خصوص در شرایط اقتصادی فعلی کشور. 3. **قاچاق و صید غیرمجاز:** مبارزه با گروههای سازمانیافته قاچاق و صید غیرمجاز نیازمند عزم جدی و همکاری فرابخشی و حتی بینالمللی است. 4. **مقاومت در برابر تغییر:** برخی صیادان سنتی ممکن است در برابر پذیرش روشهای نوین صید، ورود به آبزیپروری یا تنوعبخشی به فعالیتهای خود، مقاومت نشان دهند. 5. **دادههای ناکافی و تحقیقات ضعیف:** برای برنامهریزی دقیق و علمی، نیاز به دادههای بهروز و جامع در مورد وضعیت ذخایر آبزیان، تاثیر آلودگیها و پویاییهای اجتماعی-اقتصادی جامعه صیادی است. **نتیجهگیری** اعلام "احیای معیشت صیادان به عنوان اولویت اصلی دولت در هرمزگان" گامی مثبت و ضروری است. این اولویتگذاری، نشاندهنده درک درستی از اهمیت راهبردی این قشر و صنعت در استان و کشور است. با این حال، برای اینکه این "اولویت" به "موفقیت" تبدیل شود، نیازمند یک رویکرد چندوجهی، جامع و پایدار است. جبران خسارتها نباید صرفاً به معنای کمکهای مقطعی باشد، بلکه باید به سمت توانمندسازی جامعه صیادی، ایجاد فرصتهای شغلی پایدار و متنوع، و تضمین سلامت محیط زیست دریایی حرکت کند. سرمایهگذاری در مدیریت پایدار ذخایر، توسعه آبزیپروری، فرآوری محصولات، بیمههای جامع و تقویت تشکلهای صیادی، میتواند مسیر آینده را برای صیادان هرمزگان روشنتر سازد. این مهم، جز با عزم جدی دولت، همکاری تمامی نهادهای ذیربط، مشارکت فعال جامعه صیادی و بهرهگیری از دانش روز میسر نخواهد بود. سرنوشت معیشت هزاران نفر و پایداری یک اکوسیستم حیاتی، در گرو تحقق این "اولویت اصلی" است. آینده خلیج فارس و دریای عمان، و به تبع آن، آینده فرزندان صیادان هرمزگانی، به میزان جدیت و تدبیر در پیگیری این راهبرد گره خورده است.
